Εικόνες βγαλμένες από ταινία, στην ακριτική Εξοχή. Πυρήνες στην ομίχλη κάτω από τα σύνορα. Μια μοναδική σύνθεση χρωμάτων, φύσης και ιστορίας, την οποία ακόμα στερείτε το κινηματογραφικό πανί. Εάν ο Αγγελόπουλος είχε υπόψη του το σημείο, προφανώς και θα το επέλεγε για τα γυρίσματα της επιτυχημένης ταινίας του ΄΄ Τοπίο στην Ομίχλη ΄΄. Ο χώρος είναι μοναδικός ως ιδανικό σκηνικό διαφόρων εκδηλώσεων, όλες τις εποχές του χρόνου. Φτάνει να γυρίσετε το βλέμμα σας αριστερά πριν τα σύνορα για να εντυπωσιασθείτε από το τοπίο, το οποίο μοιάζει να νοηματοδοτεί την αιωνιότητα και την επόμενη μέρα στην ελληνική επαρχία.

Το Φαλακρό, ένα από τα πιο επιβλητικά βουνά της Ελλάδας και το ψηλότερο της Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης, δεσπόζει στο βορειοδυτικό άκρο του Προορισμού Νευροκοπίου. Η κορυφή του, «Προφήτης Ηλίας» στα 2.232 μέτρα, ξεχωρίζει στον ορίζοντα και είναι ορατή σχεδόν από κάθε σημείο της ευρύτερης περιοχής.
Παρά το όνομά του, που παραπέμπει σε «γυμνό» τοπίο, το Φαλακρό κάθε άλλο παρά άδειο είναι. Φιλοξενεί πλούσια βλάστηση, σπάνια είδη φυτών και ζώων, και μια από τις πιο ποικιλόμορφες ορνιθοπανίδες της χώρας. Από τα χαμηλά πλατώματα μέχρι τα αλπικά λιβάδια και τις βραχώδεις κορυφές, το βουνό αλλάζει πρόσωπο σε κάθε εποχή, προσφέροντας ένα συνεχές πανόραμα φυσικής ομορφιάς.

Ένα αρχιτεκτονικό φάντασμα
Στα δυτικά του ορεινού οικισμού του Γρανίτη, του Δήμου Νευροκοπίου, στο τέλος ενός όμορφου μονοπατιού που ξεκινά μέσα από το χωριό, στέκει σήμερα ο ερειπιώνας του περίφημου «Σανατορίου Γρανίτη». Ανάμεσα στα έλατα και τις οξιές, με φόντο την επιβλητική κορυφή του Αγίου Παύλου (1.770 μ.), το μισογκρεμισμένο κτίσμα μοιάζει να αφηγείται σιωπηλά μια ξεχασμένη ιστορία ελπίδας και ματαιωμένων σχεδίων.

Στο δυτικότερο άκρο του Νομού Δράμας, μόλις λίγες εκατοντάδες μέτρα από τα σύνορα με το Νομό Σερρών και κοντά στα ελληνοβουλγαρικά σύνορα, απλώνεται ένας μικρός παράδεισος της φύσης: η Τεχνητή Λίμνη Καταφύτου. Η λίμνη βρίσκεται σε υψόμετρο 840 μέτρων, δυτικά του ομώνυμου χωριού Κατάφυτο, από το οποίο πήρε και το όνομά της, και αποτελεί έναν από τους πιο όμορφους και ήσυχους φυσικούς προορισμούς της περιοχής.

Στο ειδυλλιακό σημείο όπου ενώνονται τα νερά του ποταμού Δεσπάτη με τον χείμαρρο της Μελισσόμανδρας (Μαλούστα), βορειοανατολικά του οικισμού Ποταμοί, βρίσκεται το εξωκκλήσι του Αγίου Ραφαήλ. Το ιερό αυτό προσκύνημα αποτελεί έναν από τους πιο όμορφους χώρους αναψυχής της περιοχής, μέσα σε ένα μοναδικό φυσικό περιβάλλον, όπου κυριαρχεί ο συνδυασμός της παραδασόβιας και υδρόβιας βλάστησης και της πλούσιας πανίδας.
Ο χώρος είναι διαμορφωμένος με σεβασμό στο φυσικό τοπίο και διαθέτει υποδομές που εξυπηρετούν τους επισκέπτες

Μονοπάτι Ε6 (Τμήμα Δήμου Κάτω Νευροκοπίου)
Το ευρωπαϊκό μονοπάτι Ε6 διασχίζει μεγάλο τμήμα του Δήμου Κάτω Νευροκοπίου, προσφέροντας μια μοναδική εμπειρία επαφής με τη φύση. Απευθύνεται σε κάθε κατηγορία και επίπεδο πεζοπόρων, καθώς είναι επαρκώς σημασμένο και συντηρημένο, ενώ περιλαμβάνει διαδρομές με διαφορετικούς βαθμούς δυσκολίας.

Στα ερείπια του Ακρινού, στα ελληνοβουλγαρικά σύνορα, είναι κτισμένος από το 1848 ο ναός των Αρχαγγέλων Μιχαήλ και Γαβριήλ, ενώ το τετράπλευρο κωδωνοστάσιό του χρονολογείται από το 1884. Η αρχιτεκτονική του ναού είναι ίδια με εκείνη των Ταξιαρχών του Γρανίτη και μιας ομώνυμης εκκλησίας (των Ταξιαρχών) στην περιοχή του Γκότσε Ντέλτσεφ.
Ο ναός των Ταξιαρχών στον Ακρινό είναι τρίκλιτη ξυλόστεγη βασιλική, με στοά στη δυτική πλευρά και κατά μήκος ολόκληρου του αναπτύγματος των πλάγιων κλιτών. Πάνω από τη στοά αναπτύσσεται γυναικωνίτης, στοιχείο χαρακτηριστικό της εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής της εποχής.

Στο 6ο χλμ. της διαδρομής από τους Ποταμούς προς τη Μικρομηλιά, ο ασφαλτοστρωμένος επαρχιακός δρόμος συναντά έναν καλό χωματόδρομο που κατευθύνεται προς βορρά. Ο δρόμος αυτός ανηφορίζει μέσα από δάση δρυός και οξιάς, περνά ανάμεσα σε λεύκες με εντυπωσιακούς κορμούς και, ύστερα από περίπου 12 χλμ., φτάνει στη θέση Μαγούλα, στο δασικό εργοτάξιο Καρυώτη. Από εκεί ξεκινά το μοναδικό στο είδος του στην Ελλάδα Δάσος της Σημύδας, ένα από τα πιο ιδιαίτερα οικοσυστήματα της χώρας.

Πριν φτάσει κανείς στα χωριά Αχλαδιά και Λιβαδάκι, συναντά τα ερείπια του εγκαταλελειμμένου οικισμού Κριθαρά, κρυμμένου ανάμεσα σε πυκνή βλάστηση και αιωνόβια δέντρα. Παρότι το χωριό έχει σιωπήσει εδώ και δεκαετίες, η παρουσία του μαρτυρείται ακόμη από ένα πολύτιμο μνημείο: τον μεταβυζαντινό ναό του Αγίου Γεωργίου, που στέκει σε πείσμα του χρόνου, σε υψόμετρο 1060 μέτρων.

Από ψηλά το παλιό Φαλακρό, προς το νότο θωρεί τη θάλασσα και βόρεια τους μαιάνδρους του Νέστου.
Η κοιλάδα του Νέστου, ασκούσε πάντοτε μια ξεχωριστή γοητεία. Έμοιαζε σμιλευμένη ευγενικά από τις μελωδίες του Ορφέα. Το κλίμα της γλυκύτερο, τα χρώματά της πιο ήπια.
Ο τόπος αυτός επανέρχεται ξανά και ξανά στην ιστορία ως συνέχεια της εποχής του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Από εκεί περπάτησαν οι στρατιώτες του Μακεδόνα στρατηλάτη στην πορεία τους για τη μεγάλη εκστρατεία.
Εκεί κατέφυγαν Ρωμαίοι στρατιώτες ηττημένοι στη μάχη των Φιλίππων, αφήνοντας πίσω ανεξερεύνητους τάφους και ίχνη μιας άλλης εποχής.

Το Περιθώριο, χαρακτηρισμένο ως παραδοσιακός οικισμός από το 1978 (ΦΕΚ 594/Δ/13-11-1978), είχε ιδιάζουσα σημασία κατά τα χρόνια έξαρσης του Μακεδονικού Ζητήματος. Ο Άγιος Νικόλαος, στα πλαίσια του ελληνοβουλγαρικού ανταγωνισμού, πριήλθε στην κατοχή των πλεοψηφούντων στο χωριό Εξαρχικών, ενώ οι υπόλοιποι χριστιανοί κάτοικοι έχτισαν τον δικό τους ναό, τη Ζωοδόχο Πηγή. Η κεραμοπλαστική χρονολογία [1835 Μαρτίου 7] στον βόρειο τοίχο του ναού αναφέρεται αναμφίβολα στο έτος κατασκευής του.

Το Οροπέδιο του Νευροκοπίου, ένα από τα εντυπωσιακότερα γεωμορφολογικά τοπία της Ελλάδας, είναι ένας φυσικός θύλακας περικυκλωμένος από τα βουνά Φαλακρό, Μενοίκιο, Όρβηλο και τις απολήξεις τους. Η γεωγραφική του θέση και η μορφολογία του εδάφους δημιουργούν έναν σχεδόν κλειστό λεκανοειδή χώρο, όπου τα νερά των γύρω ορεινών όγκων συγκλίνουν και συγκρατούνται, δίνοντας στο τοπίο έναν μοναδικό χαρακτήρα.
Στο παρελθόν, το Οροπέδιο υπήρξε αρχαία λίμνη, αποτέλεσμα της συγκέντρωσης υδάτων που δεν είχαν φυσική διέξοδο.

Ο Ιερός Ναός Κοιμήσεως της Θεοτόκου στο Λιβαδάκι αποτελεί ένα από τα πιο αξιόλογα και καλοδιατηρημένα θρησκευτικά μνημεία της περιοχής του Κάτω Νευροκοπίου. Χτισμένος το 1870, σε μια εποχή όπου ο μικρός οικισμός Λιβαδάκι γνώριζε μεγαλύτερη δραστηριότητα, ο ναός συνιστά χαρακτηριστικό δείγμα μεταβυζαντινής αρχιτεκτονικής και αποτελεί σήμερα ένα από τα σημαντικότερα πολιτιστικά και θρησκευτικά στοιχεία της γύρω περιοχής.

Στον παραδοσιακό οικισμό του Παγονερίου, σε υψόμετρο 670 μέτρων πίσω από το Φαλακρό, βρίσκεται ο ιστορικός ναός των Εισοδίων της Θεοτόκου, ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της περιοχής. Ο ναός, τρίκλιτη ξυλόστεγη βασιλική με γυναικωνίτη (διαστάσεων 19,30 x 12,50 μ.), χρονολογείται από το 1835, όπως τεκμαίρεται από την ανάγλυφη επιγραφή στη λίθινη ανατολική όψη. Ωστόσο, αυτή η χρονολόγηση πιθανόν να είναι μεταγενέστερη, καθώς στο εσωτερικό του ναού υπάρχουν εικόνες με χρονολογίες 1812 και 1813.

Τα τρία μονότοξα διατηρητέα γεφύρια του Βαθύτοπου, αποτελούν χαρακτηριστικά δείγματα της παραδοσιακής λιθόκτιστης αρχιτεκτονικής και πολύτιμα τεκμήρια της ιστορικής, κοινωνικής και οικονομικής εξέλιξης της περιοχής κατά τον 19ο και 20ο αιώνα. Κατασκευασμένα με απλές γεωμετρικές φόρμες, αναδεικνύουν την ανθρώπινη ανάγκη για επικοινωνία και μετακίνηση.

Τα τρία μονότοξα διατηρητέα γεφύρια του Βαθύτοπου, αποτελούν χαρακτηριστικά δείγματα της παραδοσιακής λιθόκτιστης αρχιτεκτονικής και πολύτιμα τεκμήρια της ιστορικής, κοινωνικής και οικονομικής εξέλιξης της περιοχής κατά τον 19ο και 20ο αιώνα. Κατασκευασμένα με απλές γεωμετρικές φόρμες, αναδεικνύουν την ανθρώπινη ανάγκη για επικοινωνία και μετακίνηση.

Τέμενος στην Εξοχή (Βέσμη) (β΄ μισό 15ου αιώνα)
Τέμενος/παλαιός Άγιος Γεώργιος στη Μικροκλεισούρα (Ντόλνα Λακάβιστα) (19ος αιώνας)
Τέμενος στο Περιθώρι (Στάρτιστα) (αρχές 20ού αιώνα)
Τέμενος στο Μαυροχώρι (Τίσοβα)
Τελούν υπό καθεστώς προστασίας
Τέμενος στην Εξοχή (Βέσμη) (ΦΕΚ 963/Β/29-10-1997)

Ο Ιερός Ναός του Αγίου Δημητρίου αποτελεί την ενοριακή εκκλησία του Κάτω Νευροκοπίου, οικισμού που κατά τον 19ο αιώνα ήταν γνωστός με την ονομασία Ζύρνοβο. Ο οικισμός βρίσκεται σε απόσταση 41 χιλιομέτρων βορειοδυτικά της Δράμας, σε περιοχή με μακρά ιστορική και εκκλησιαστική παρουσία. Ο σημερινός ναός ανεγέρθηκε το 1866, όπως μαρτυρεί εγχάρακτη επιγραφή στη νοτιοδυτική εξωτερική γωνία του κτίσματος με ημερομηνία 15 Μαΐου 1866, καθώς και ιστορικές πηγές της εποχής.

Ο ναός των Αγίων Θεοδώρων στην Κάτω Βροντού,αποτελεί ένα εξέχον εκκλησιαστικό μνημείο που προστατεύεται ως ιστορικό διατηρητέο από το 1993, έχοντας ανεγερθεί το 1835, όπως μαρτυρούν η κεραμοπλαστική ένδειξη στην ανατολική πλευρά και το περίτεχνο λιθανάγλυφο πάνω από την κόγχη του Ιερού Βήματος. Αρχιτεκτονικά ανήκει στον τύπο της τρίκλιτης ξυλόστεγης βασιλικής με εσωτερικό γυναικωνίτη, ο οποίος διατηρεί την αρχική του μορφή με το χαρακτηριστικό καμπυλόμορφο στηθαίο και το ξύλινο διαχωριστικό καφασωτό.

Διασχίζοντας την κοιλάδα Γρανίτη, το βουνό που αντικρίζεις στο βάθος, εκεί που δύει ο ήλιος, είναι ο Όρβηλος. Λέγεται πως το όνομα του βουνού, προέρχεται από τις λέξεις, όρος και βήλος = ουρανός. Βήλος στην ελληνική μυθολογία, είναι και ο ένας από τους δίδυμους γιους της Νύμφης Λιβύη. Τον Βήλο τον απέκτησε η Νύμφη, με τον Ποσειδώνα.

Ο ναός του Τιμίου Προδρόμου βρίσκεται στο κέντρο του χωριού Λευκόγεια σε υψόμετρο 600 μέτρων και οικοδομήθηκε αρχικά το 1836, χρονολογία που μαρτυρείται από εντοιχισμένη πλάκα στην ανατολική πλευρά η οποία αντικατέστησε παλαιότερη κεραμοπλαστική επιγραφή. Στην αρχική του μορφή ο ναός ήταν μια τρίκλιτη ξυλόστεγη βασιλική, ωστόσο το 1887 επεκτάθηκε προς τα δυτικά με την προσθήκη στοάς, υπερκείμενου γυναικωνίτη και ενός επιβλητικού πυργοειδούς κωδωνοστασίου.

Ο ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου βρίσκεται στη βορειοδυτική απόληξη του οικισμού Δασωτού (Κουμανίτσι), ο οποίος είναι κτισμένος σε απόσταση περίπου 48 χιλιομέτρων βορειοδυτικά της Δράμας, σε υψόμετρο 630 μέτρων. Ο ναός χρονολογείται στο έτος 1870, βάσει νεότερης επιγραφής σε μαρμάρινη πλάκα εντοιχισμένη στη νοτιοδυτική γωνία του κτίσματος, η οποία πιθανότατα κάλυψε ή αντικατέστησε την αρχική χρονολογική επιγραφή.

Ο ναός του Αγίου Δημητρίου στο Οχυρό Λίσσε ,βρίσκεται στο βόρειο πέρας του οικισμού, ο οποίος είναι κτισμένος σε απόσταση περίπου 40 χιλιομέτρων βορειοδυτικά της Δράμας, σε υψόμετρο 550 μέτρων. Ο ναός κτίστηκε το 1882, όπως τεκμαίρεται από την ανάγλυφη χρονολογία σε μαρμάρινη πλάκα εντοιχισμένη στη νότια πλευρά του κτίσματος.

Ο ναός του Αγίου Δημητρίου στο Οχυρό Λίσσε ,βρίσκεται στο βόρειο πέρας του οικισμού, ο οποίος είναι κτισμένος σε απόσταση περίπου 40 χιλιομέτρων βορειοδυτικά της Δράμας, σε υψόμετρο 550 μέτρων. Ο ναός κτίστηκε το 1882, όπως τεκμαίρεται από την ανάγλυφη χρονολογία σε μαρμάρινη πλάκα εντοιχισμένη στη νότια πλευρά του κτίσματος.

Ο Ιερός Ναός του Προφήτη Ηλία βρίσκεται βορείως της πλατείας του οικισμού Βώλακα, ο οποίος απέχει περίπου 36 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της πόλης της Δράμας και βρίσκεται σε υψόμετρο 820 μ. Ο ναός έχει χαρακτηριστεί ιστορικό διατηρητέο μνημείο από το 1989.

Ο ναός του Αρχαγγέλου Μιχαήλ βρίσκεται στο νότιο τμήμα του οικισμού Γρανίτης, ο οποίος αναπτύσσεται σε απόσταση 31 χιλιομέτρων βορειοδυτικά της Δράμας και σε υψόμετρο 770 μέτρων. Ο ναός κτίστηκε το 1836, όπως τεκμαίρεται από εγχάρακτη επιγραφή, η οποία σήμερα φυλάσσεται στον αύλειο χώρο της νεότερης ομώνυμης εκκλησίας του οικισμού.

Ένα Όμορφο Χωριό με Μνήμη και Μέλλον
Στα βόρεια του νομού Δράμας, εκεί όπου η Ελλάδα συνορεύει με τη Βουλγαρία, απλώνεται σιωπηλά αλλά περήφανα η Εξοχή – ένα χωριό που το αγαπάς από την πρώτη στιγμή που στρίβεις από την εθνική οδό. Μια στροφή αρκεί για να σε υποδεχτεί η αυθεντικότητα, η γαλήνη, και το άρωμα της Ιστορίας.
Μέχρι το 1927 ήταν γνωστό ως Βέσμη.